شمارۀ هشتم/نهم دوفصلنامه «باستان‌پژوهی» منتشر شد

شمارۀ جدید مجله باستان‌پژوهی انتشار یافت. این نشریه در زمینۀ ایران‌شناسی و با محوریت باستان‌شناسی، تاریخ و سایر زمینه‌های مرتبط با میراث فرهنگی ایران منتشر می‌شود.

در صفحات آغازین این شماره از باستان‌پژوهی پرونده‌ای با عنوان «ما و میراث جهانی» منتشر شده است که شامل یادداشت‌هایی درباره پیشینه و چگونگی ثبت آثار ایران در فهرست میراث جهانی است. این پرونده نگاهی انتقادی نسبت به کارنامه سازمان میراث فرهنگی در زمینه ثبت آثار ایران در فهرست میراث جهانی دارد. معرفی نخچیرگاه نویافته‌ای در محوطه میراث جهانی بیستون که پیشنهاد شده به پرونده جهانی «با غ ایرانی» الحاق شود، از دیگر مطالب این پرونده است. معرفی نتایج یک پژوهش مهم درباره زیست خوردگی در بقایای سنگی باستانی در محوطۀ میراث جهانی تخت جمشید نیز از دیگر مطالب این پرونده است.

بخش قابل توجهی از مطالب این شماره از باستان‌پژوهی پرونده ویژه‌‌ای درباره «باستان‌شناسی آیین مهر» است که در واقع بخش دوم پرونده‌ای است که پیشتر در شماره ششم این نشریه منتشر شده بود. در این پرونده، از جمله، به شواهد باستان‌شناسی آیین مهر در نوشی جان تپه ملایر، شمایل نگاری میترا در ایران و آسیای مرکزی، مدارکی از مهرپرستی در دوره ساسانی و نیز شواهدی از آیین مهر در دوره آل بویه پرداخته شده است.

در بخش «تاریخ و باستان‌شناسی» این شماره، سه مقاله مربوط به عصر آهن، دوره اشکانی و دوره ساسانی منتشر شده است. داریوش کارگر مقاله‌ای درباره یکی از اندیشمندان ایران دوره ساسانی به نام «یونان دستور» نگاشته است و قطعاتی از اثر او به نام «فرّخ‌نامه» را که در یکی از منظومه‌های فارسی زردشتی آمده، بررسی کرده است. کامیار عبدی مقاله‌ای از سوزان مترن-پارکز با عنوان «شکست کراسوس در نبرد حرّان و جنگِ برحق در اندیشه رومی» را ترجمه کرده است. مترن-پارکز در این مقاله به زمینه‌ها و پیامدهای نبرد حرّان در میان رومیان پرداخته است. او تصریح می‌کند که شکست کراسوس در نبرد حران برای امپراتوری روم «مصیبتی نظامی و موجب شرم ملّی بود» و با بررسی موضوع جنگ برحق و جنگ ناحق به واکاوی سیاست خارجی رومیان در برابر رقبایشان می‌‌پردازد. کشف اتفاقی یک آرامگاه خانوادگی از عصر آهن در بایزیدآباد نَقَده (در استان آذربایجان غربی) هم نوشتار دیگری است که بهروز خان‌محمدی در خلال آن پرده از کشف یک آرامگاه منحصر به فرد چندهزار ساله برداشته است.

در بخش «موزه و موزه‌داری» این شماره، «مجموعۀ خصوصی سَنجِی گُدبوله (در هندوستان)» توسط سیروس برفی معرفی شده و به آثار ایرانی این مجموعه پرداخته شده است. احسان (اسماعیل) یغمایی سلسله‌یادداشت‌های «یافته‌های دور از بافت» را پی گرفته و به معرفی یک نسخۀ خطی از اسکندرنامه، دو تیردان مفرغی و یک بافته/پارچۀ با نگارۀ پرنده که احتمالاً مربوط به دوره آل بویه‌ است، پرداخته است. در این بخش همچنین پرونده‌ای درباره موزه ملّی ایران منتشر شده است.

در بخش گزارش‌های کوتاه باستان‌شناسی این شماره، گزارشی درباره «نقش برجسته پَری شو در کازرون»، یادداشتی درباره «دو محوطه باستانی نویافته در خطر در شیراز» و گزارشی درباره «نویافته‌های ساسانی از کاشان» منتشر شده است.

در بخش معرفی و نقد کتاب این شماره نیز نوشتاری از محمود موسوی دربارۀ پیشینه مطبوعات باستان‌شناسی ایران منتشر شده است. از دیگر مطالب این شماره، مدخلی است که با عنوان «کتابخانه تاریخ شفاهی باستان‌شناسی ایران» گشوده شده است و در نخستین بخش آن گفت‌وگوی بلندی با دکتر سیدمنصور سیدسجادی، کاوشگر مجموعه‌های باستانی شهر سوخته و دهانه غلامان، انجام شده است. این گفت‌وگو شرحی است از تاریخ باستان‌شناسی ایران از زاویۀ زندگی این باستان‌شناسی ایرانی.

فهرست برخی از مطالب شماره اخیر این نشریه به شرح زیر است:

بازخوانینکته‌هایی درباره میراث فرهنگی /  عیسی صدیق

نگاه
مدخلی بر پیشینه باستان‌ شناسی ایران /  [نوشته‌ای منتشر نشده از زنده‌یاد] سیف‌ اله کامبخش فرد

پرونده: ما و میراث جهانییادداشت‌هایی درباره پیشینه و چگونگی ثبت آثار ایران در فهرست میراث جهانی / شهریار عدل
بهره ما از ثبت جهانی/ شهرام زارع
باغ ایرانی در فهرست میراث جهانی/ شیدا شوکتی
نخچیرگاهی نویافته از بیستون؛ کرمانشاه / سیروان محمدی قصریان
زیست خوردگی بقایای سنگی باستانی در آثار یادمانی تخت جمشید / نوشتۀ پریسا محمدی و ولفگانگ کرومباین، ترجمۀ کامیار عبدی

پرونده ویژه: باستان شناسی آیین مهر (2)
گزارشی از نشست «باستان شناسی دین مهر»
شواهدی از مهرپرستی  (؟) در نوشی جان تپۀ ملایر / محمدتقی عطائی
شمایل نگاری میترا در ایران و آسیای مرکزی / نوشتۀ فرانتس گرنه، ترجمۀ وحید عسکرپور
تنگ سروک؛ حضور ایزدان و ایزدبانوان ایرانی در هنر الیمایی / نوروز رجبی
تپه باستانی «کَل گَه زرین»؛ گزارش یک دیدار / [زنده‌یاد] محمد مهریار و احمد کبیری هندی
پراکندگی تصاویر میترا در ایران دورۀ ساسانی: مدارکی جدید از مُهری در موزه بریتانیا / پی یر فرانچسکو کالییری، ترجمۀ زهرا کوزه گر
نمادهای مِهری بر یک مدالیون دوره آل بویه از ایران(؟) / دیوید بیوار، ترجمۀ علی اکبر وحدتی

تاریخ و باستان شناسیمقبره‌ای از عصر آهن در بایزیدآباد نَقَده (آذربایجان غربی) / بهروز خانمحمدی
شکست کراسوس در نبرد حرّان و جنگِ برحق در اندیشۀ رومی / نوشتۀ سوزان مترن-پارکز، ترجمۀ کامیار عبدی
فرّخ‌نامه یونان دستور، در روایت منظوم دستور نوشیروان کرمانی / داریوش کارگر

گزارش
نقش برجسته پَری شو؛ کازرون / شهرام زارع و محمدتقی عطائی
دو محوطه باستانی نویافته در خطر در شیراز / سیروس برفی
نویافته‌هایی از دوره ساسانی در کاشان / فرهاد صولت

موزه و موزه‌داری
یافته‌های دور از بافت (3) / احسان (اسماعیل) یغمایی
نگاهی به مجموعه خصوصی سَنجِی گُدبوله (هندوستان) / سیروس برفی
پرونده: موزه ملّی، ملک شخصی! / با نوشتارهایی از کامیار عبدی و حکمت الله ملاصالحی

کتابخانۀ تاریخ شفاهی باستان شناسی ایران (1)در سپهر فرهنگ ایرانی (گفت‌وگو با دکتر سیدمنصور سیدسجادی)

ضمیمۀ نقد و معرفی کتابتاریخ مطبوعات باستان شناسی (1): پیشینه نشریات باستان شناسی در ایران / محمود موسوی

«باستان‌پژوهی» را در تهران از انتشارات طهوری و انتشارات توس در خیابان انقلاب روبروی دانشگاه تهران تهیه کنید.

اهمیت زبان پارسی در منطقه خراسان بزرگ

پژوهش هاي شمار زيادي از دانشمندان بيانگر  اين  امر  است كه سرزمين هاي خراسان باستان و ماوراءالنهر زادگاه، تجلي گاه و پرورشگاه زبان دري (پارسي) بوده است. زبان پارسي دري از نگاه زبان شناسي به خانواده بزرگ زبان هاي آريايي است و در خراسان و فرارود پيش از يورش اعراب به آن سخن مي گفتند. به قول تاريخ بخاراي نرشخي مردم بخارا (...) نماز فارسي خواندندي و عربي نتوانستندي آموختن. زبان پارسي دري از ديرزمان زبان مشترك و سراسري حوزه تمدني ما بوده است . ( گستره خراسان بزرگ  که بخشی از حوزه تمدنی ایران بزرگ محسوب می شود شامل : تاجیکستان ، افغانستان ، جنوب ازبکستان ، ترکمنستان ، بلوچستان پاکستان ، خراسان امروزی ایران و . . . می باشد .  که با تفرقه افکنی های انگلستان و روسیه و تجاوزات آنها از بدنه ایران زمین جدا گشته است !! )

ادامه نوشتار

اصغر فرهادی جایزه بهترین فیلم خارجی اسکار را برد

فیلم جدایی نادر از سیمین ساخته اصغر فرهادی جایزه بهترین فیلم خارجی را هم به کلکسیون افتخارات خود افزود. 

 

نماینده سینمای ایران در دو بخش بهترین فیلمنامه غیراقتباسی و بهترین فیلم خارجی‌زبان در هشتاد و چهارمین دوره جوایز اسکار رقابت می­کرد که سرانجام جایزه بهترین فیلم خارجی اسکار را برد.

فرهادی در سخنرانی هنگام دریافت جایزه گفت:

در این لحظه ایرانیان بسیاری در سرتاسر جهان در حال تماشای ما هستند. و من می‌توانم تصور کنم که بسیار خوشحال‌اند. آن‌ها خوشحالند نه فقط به خاطر یک جایزۀ مهم یا یک فیلم یا یک فیلمساز. بلکه به این خاطر که در زمانی که سخن از جنگ، تهدید، و خشونت میان سیاستمداران در تبادل است نام کشورشان ایران از دریچۀ باشکوه فرهنگش به زبان می‌آید. فرهنگی غنی و کهن که زیر غبار سنگین سیاست پنهان مانده. من با افتخار این جایزه را به مردم سرزمینم تقدیم می‌کنم. مردمی که به همۀ فرهنگ‌ها و تمدن‌ها احترام می‌گذارند و از دشمنی کردن و کینه ورزیدن بیزارند.

نماینده سینمای ایران در دو بخش بهترین فیلمنامه غیراقتباسی و بهترین فیلم خارجی‌زبان در هشتاد و چهارمین دوره جوایز اسکار رقابت می­کرد که سرانجام جایزه بهترین فیلم خارجی اسکار را برد.

فرهادی در سخنرانی هنگام دریافت جایزه گفت:

در این لحظه ایرانیان بسیاری در سرتاسر جهان در حال تماشای ما هستند. و من می‌توانم تصور کنم که بسیار خوشحال‌اند. آن‌ها خوشحالند نه فقط به خاطر یک جایزۀ مهم یا یک فیلم یا یک فیلمساز. بلکه به این خاطر که در زمانی که سخن از جنگ، تهدید، و خشونت میان سیاستمداران در تبادل است نام کشورشان ایران از دریچۀ باشکوه فرهنگش به زبان می‌آید. فرهنگی غنی و کهن که زیر غبار سنگین سیاست پنهان مانده. من با افتخار این جایزه را به مردم سرزمینم تقدیم می‌کنم. مردمی که به همۀ فرهنگ‌ها و تمدن‌ها احترام می‌گذارند و از دشمنی کردن و کینه ورزیدن بیزارند.

پیشتر فیلم جدایی نادر از سیمین جوایزی از جمله:

«جدایی نادر از سیمین» برنده سه جایزه منتقدان لندن

رنده جایزه بهترین فیلم خارجی در جشنواره گلدن گلوب سال ۲۰۱۲ به خاطر کارگردانی و نویسندگی فیلم جدایی نادر از سیمین (2012)

برنده جایزه ویژه هیأت داوران (جایزه بزرگ و تندیس مروارید سیاه) پنجمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم ابوظبی

انتخاب به عنوان بهترین فیلم‌ساز سال خاورمیانه از طرف مجله آمریکایی «ورایتی» (Variety)

برنده جایزه بهترین فیلم از جشنواره فیلم سیدنی جدایی نادر از سیمین (2012)

برنده خرس طلایی بهترین فیلم در شصت و یکمین جشنواره فیلم برلین برای فیلم جدایی نادر از سیمین (2012)

برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلم از نگاه تماشاگران در بیست و نهمین جشنواره فیلم فجر برای فیلم جدایی نادر از سیمین (1389)

برنده سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی در بیست و نهمین جشنواره فیلم فجر برای فیلم جدایی نادر از سیمین (1389)

برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه در بیست و نهمین جشنواره فیلم فجر برای فیلم جدایی نادر از سیمین (1389)

رنده جایزه بهترین فیلمنامه در چهارمین دوره جوایزه اسکرین آسیا پاسیفیک برای فیلمنامه جدایی نادر از سیمین (2012)

فرهادی پیشتر با فیلم «درباره الی» برنده چندین جایزه جشنواره های بین المللی شده بود.

انجمن خراسان بزرگ نیز این موفقیت را به آقای فرهادی و همه هموطنان خراسان بزرگ همایون باد می گویند.

بیانیه‌ی 40 سازمان‌ غیردولتی فعال در حوزه‌ی میراث فرهنگی در اعتراض به طرح توقیف اشیای باستانی ایران در سنای آمریکا

افکار عمومی، انجمن‌های مردمی و جامعه‌ی فرهنگی آمریکا! ما را یاری کنید

يكی از كميته‌های سنا، در راستای افزایش تحریم‌های آمریکا علیه ایران، به تسهيلِ توقيف و به حراج گذاشتن اشياي باستاني ايران و کتیبه‌های تخت‌جمشید، که در موزه‌های آمریکا نگهداری می‌شود، راي داده است. اين پيشنهاد قرار است به تصويب سنا برسد. اگر اين خبر درست باشد و اگر این پيشنهاد به قانون تبديل شود این‌بار آشکارا، بر خلاف ادعاهایی که می‌شود، نشان از دشمنی آشکار دولت‌مردان آمریکا با ملت ایران دارد؛ چرا که آثار باستانی ایران که در دانشگاه‌ها و موزه‌های جهان به امانت گذارده شده‌اند ــ و متعلق به ملت ایران و نه دولت ایران هستند ــ ضبط شده و به مزايده گذاشته مي‌شوند. اگر تاکنون در پاره‌ای از تحریم‌ها این‌گونه تبلیغ می‌شد که هدف، حکومت ایران و نه مردم ایران است، اینک به‌گونه‌ای کمر به نابودی دارایی‌های تاریخی این ملت بسته‌اند که امکان بازگردان آن اموال، از خریداران خصوصی یا دولت‌هایی که آشکارا قصد بهره بردن از خوانِ تاریخ ایران را دارند، وجود نداشته باشد.

ما سازمان‌های غیردولتی فعال در حوزه‌ی میراث فرهنگی، که سابقه‌ای روشن در پاسداری از یادگارهای فرهنگی این دیار داریم و حتی بعضاً منتقد عملکرد‌های نامطلوب برخی دستگاه‌های دولتی ایران در حوزه‌ی صیانت از میراث فرهنگی کشور بوده‌ایم، از شما افکار عمومی، انجمن‌های مردمی و جامعه‌ی فرهنگی آمریکا خواستاریم که برای نجات اموال تاریخی ملت ایران، با زیر فشار گذاردن نمایندگانی که تنها به سود لابی‌های ایران‌ستیز و اختلاف‌اندازی میان ما و شما گام برمی‌دارند، و ممانعت از رای آوردن این پیشنهاد در سنا، ما را یاری کنید.

انجمن‌ها، تشکل‌ها و موسسه‌های غیردولتی امضاکننده‌ی بیانیه:

اتحادیه‌ی انجمن‌های علمی باستان‌شناسی سراسر کشور

دیده‌بان یادگارهای فرهنگی و طبیعی ایران

شبکه‌ی انجمن‌های دوستدار میراث فرهنگی استان یزد

كميسيون انجمن‌هاي دوستداران ميراث فرهنگي مازندران

انجمن دوستداران میراث فرهنگی افراز (تهران)

انجمن دوستداران میراث فرهنگی تاریانا (خوزستان)

انجمن دوستداران ميراث فرهنگي هوتو (بهشهر)
انجمن دوستداران ميراث فرهنگي مازندران
انجمن نوعی دیگر (تبریز)

انجمن سوادكوه شناسي
انجمن اهورامنش (مرودشت)

انجمن جوانان سپيد پارس (بابل)

انجمن چارسوق کویر اردکان

انجمن پاسداشت مفاخر ایران

انجمن دوستي ايران و تاجيكستان

انجمن دوستداران حافظ (مشهد)

انجمن حامیان میراث کهن (اردکان)

انجمن معماران ایران (طرح و شرح)

انجمن معماران پارس

انجمن ایلام‌شناسی ایران

انجمن اسفندگان (تهران)

انجمن دوستداران و حافظان خشت خام (یزد)

مؤسسه علمی - فرهنگی آینده‌نگر (اهواز)
موسسه‌ی پارساسفر (شوشتر)

موسسه‌ی توفا (شوشتر)

موسسه‌ی دانادلان جنوب (اهواز)

موسسه‌ی میزان (تبریز)

موسسه‌ی ندای دانش (تبریز)

موسسه‌ی نوآوران (تبریز)

خانه‌ی فرآوران ایران

خانه‌ی فرهنگ جاودان (شیراز)

کانون پاسارگاد (گرگان)

کانون فرهنگی ـ مذهبی شهید اورنگی (تبریز)

کانون گسترش فرهنگ ایران بزرگ (اصفهان)

کانون آینده‌نگری ایران

بنیاد فردوسی

بنیاد فرهنگی سهل بن عبدالله شوشتری (اهواز)

مرکز مطالعات خلیج فارس

پایگاه پژوهشی هخامنشیان (تهران)

و

انجمن خراسان بزرگ (پونا ـ هند)

برگردان این پیام به زبان انگلیسی

تأثیر شاهنامه بر اشعار حافظ

سیمای اسطوره‌های پارسی در اشعار حافظ و شخصیت‌های اسطوره‌یی، یکی از مهم‌ترین مباحث دیوان حافظ شیرازی است. بدون شک حافظ، قلۀ رفیع فرهنگ و اوج تبلور شخصیت انسانی است. حافظ خود در زمان حیاتش به این امر آگاه بوده است که بلوغ، هنر و شعرش از مرزها گذشته و او را دردانۀ عالم وجود ساخته است.

 این ویژه‌گی خاص انسان‌های آگاه و داناست که در زمان خود بر اهمیت و عظمت کار خود وقوف دارند و خوب می‌دانند که در چه راهی قدم گذاشته‌اند و آثار آن‌ها چه اثری بر جامعۀ بشری دارد. عراق و پارس گرفتی به شعر خوش حافظ بیا که نوبت بغداد و وقت تبریز است ـ به شعر حافظ شیراز می‌رقصند و می‌نازند سیه چشمان کشمیری و ترکان سمرقندی ـ شکر شکن شوند همه طوطیان هند زین قند پارسی که به بنگاله می‌رود. حافظ با وقوف کامل بر منابع عظیم اسطوره‌یی، تاریخی و ادبی، با هنرمندی بی‌نظیر خود، اسطوره‌های پارسی و اسلامی را به صورت فشرده و در نهایت ایجاز در غزلیات و اشعار خود آورده است. او با هنرمندی تمام، جواهرات رنگارنگ را تراش داده و با توانمندی تمام در قالب یک بیت یا حتا یک مصرع گنجانده است. جام جهان‌نما گویند «جمشید» را «جام» می‌بود که چون در آن نگریستی، احوال جهان و اسرار نهان بدیدی و از ورای حجاب زمان و بعد مکان، آن‌چه خواستی، مشاهده کردی. این جام را به «کیخسرو» نیز نسبت می‌دهند. چنان‌که حکیم فردوسی در شاهنامه آورده است، وقتی کیخسرو فرزند سیاووش به پادشاهی رسید و بر سپاه توران‌زمین غلبه کرد.

ادامه نوشتار

بازگشت گنج آمودریا

شهزاده سمرقندی- "گنج آمودریا" ( Oxus Treasure) یکی از باارزش‌ترین یادگاری‌های تاریخی تاجیکان در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود و حدود ۲۰ سال است که دولت تاجیکستان تلاش دارد تا آن را به سرزمین اصلی آن برگرداند. این تلاش‌ها اما تا به حال بی‌نتیجه بوده است. در برنامه رادیویی با همسایگان امروز نگاهی خواهیم داشت به تاریخچه این گنج و سفر پرپیچ و تاب آن از کناره‌های امودریا (جیحون) تا موزه بریتانیا. چند روز پیش رسانه‌های آسیا میانه از آن نوشتند که قرار است چند نمونه از این گنجینه در عرفه (جشن) نوروز به تاجیکستان آورده شود. اما دولت تاجیکستان گفته است که این نمونه‌ها اصل نخواهند بود، بلکه نسخه از اصل تنها پنج نمونه از این گنج خواهند بود. معمولاً موزه بریتانیا اشیای اصلی موزه را که جزو میراث کشور‌هاست به آن کشور‌ها بر نمی‌گرداند اما نمونه‌های بدلی آن را تهیه می‌کند و در آن کشور‌ها به نمایش می‌گذارد. چنانکه لوح کورش با همین شرایط به ایران رفت اما اعلام عمومی نشد.

ادامه نوشتار

افغانستان جزیره ی بحران

برای اینکه نظامی با ثبات و متکی بر اراده ی مردم در یک کشور ایجاد شود، می بایست دو زمینه و پیش شرط مساعد درونی و بیرونی برای چنین ایجادی مساعد باشد و با اینکه مساعد شود.

عناصر درونی موجود در یک سرزمین را می توان چنین به بیان گرفت:

۱ ـ کشور  (میهن)

۲ ـ مردم

رابطه ی میان میهن و مردم را می توان به مثابه ی خانه مشخص و مستقل و صاحب خانه ی مختار و مقتدر در نظر گرفت؛ زیرا اگر چنین مناسبتی خدشه دار شود نه کشور میهن تواند بود و نه نه مردم صاحب خانه. عناصر بیرونی مؤثر بر ایجاد نظم و ثبات را همسایگان دور و نزدیک و سرانجام همه ی کشور های جهان که همنوا و حداقل خوشبین به تحقق امر صلح و ثبات باشند، تشکیل می دهند. رابطه ی موجود میان مردم ومیهن موجد امری جبری سومی می شود که وضعیتی متشکل و خصلت کارکردی دارد و ما آن را «دولت» می گوئیم.

ادامه نوشتار